Wewnątrzorganizacyjne warunki sprawnego współdziałania organizacji publicznych i pozarządowych w środowisku lokalnym

Zespół badawczy:
dr Ewa Bogacz-Wojtanowska
dr Wioleta Karna
prof. dr hab. Barbara Kożuch – kierownik projektu
prof. dr hab. Grażyna Prawelska-Skrzypek


CEL NAUKOWY PROJEKTU
Teoria organizacji i zarządzania oraz dotychczasowe badania wskazują, że zmiany w otoczeniu w większym stopniu wpływają na organizację niż przekształcenia organizacji na jej otoczenie. Ta znana i wielekroć potwierdzana prawidłowość ma swoją specyfikę w organizacjach publicznych. Mianowicie, największy wpływ na funkcjonowanie organizacji publicznych mają zmiany w otoczeniu prawnym. To przede wszystkim one wywołują zmiany w organizacjach publicznych. W odniesieniu do przedsiębiorstw mają one mniejsze znaczenie, a w przypadku organizacji pozarządowych wpływ ten zaznacza się w najmniejszym stopniu. (2,3,5,8,18) Różnice te są uwarunkowane istotą poszczególnych rodzajów organizacji. Zmiany w otoczeniu i ich potencjalny wpływ na konkretne organizacje łatwiej poddaje się badaniu. Natomiast  o wiele trudniejsze jest poznawanie zmian zachodzących wewnątrz organizacji.
Tego typu problemy są przedmiotem zainteresowania zarządzania publicznego (4, 6, 7, 11, 14, 20, 22) oraz zarządzania zmianami publicznymi (9, 10, 17, 19) przez niektórych autorów zaliczanych do subdyscyplin nauk o zarządzaniu, a przez innych obszarami badań tych nauk.
Istotę zarządzania publicznego można określić jako uwzględnianie w działaniach zarządczych efektywności społecznej i politycznej wyborów dokonywanych w sferze publicznej z jednoczesnym koncentrowaniem się na efektywności ekonomicznej. Zwiększanie efektywności, do czego prowadzi mechanizm konkurencji, ma duże znaczenie z uwagi na konieczność efektywniejszego wykorzystywania środków publicznych. (13) Szczególne cechy zarządzania publicznego to kontekst polityczny i prawny oraz powiązanie z koncepcją społeczeństwa obywatelskiego. Szczególnie sprzyjające warunki do współdziałania występują w środowisku lokalnym.
We współczesnym zarządzaniu publicznym zauważalne są wyraźne dwie tendencje. Pierw-sza to odchodzenie od powtarzalności i powielania działań oraz wykonywania instrukcji na rzecz koncentrowania się na kreatywności w rozwiązywaniu problemów, a druga to tworzenie partnerskich relacji nie tylko w obrębie sektora publicznego, ale również współdziałanie z organizacjami innych sektorów. Ponadto w zakresie relacji zewnętrznych podkreśla się zdolność do działania w warunkach konkurencji, orientację na klienta i obywatela, reorganizację usług publicznych. Natomiast wdrożenie zasad zarządzania publicznego do konkretnych organizacji oznacza zmiany w ich strukturach, doborze instrumentów zarządzania oraz zmiany w kierowaniu zespołami ludzkimi. (14)
Badania naukowe (1,10,15), które w ubiegłych latach zorganizowały i przeprowadziły (lub w których brały udział jako wykonawcy) osoby uczestniczące w projekcie, a także  do-świadczenia uzyskane podczas opracowania i wdrożenia zmian organizacyjnych (16) pozwoliły na sformułowanie celu badań.
Celem poznawczym projektu jest wykazanie, że na sprawne współdziałanie organizacji publicznych i pozarządowych z innymi organizacjami funkcjonującymi w środowisku lokalnym mają znaczący wpływ nie tylko warunki tkwiące w otoczeniu tych organizacji, ale także warunki wewnątrzorganizacyjne, co w szczególności dotyczy zmian w strukturach organizacyjnych, instrumentach zarządzania i w działaniach ludzi w tych organizacjach.
Problematyka współdziałania między organizacjami nie jest nowa. Jednak dotychczas prowadzone badania koncentrowały się bardziej na zmianach w otoczeniu organizacji wywołujących potrzebę współdziałania oraz na jego formach. Nie podejmowały one prób dania odpowiedzi na pytanie, jakie zmiany muszą być przeprowadzone wewnątrz organizacji, by była ona zdolna do efektywnego współdziałania. Niej jest też znany stan obecny w badanym zakresie. Projektowane badania stanowią próbę częściowego wypełnienia powstałej luki.

ISTNIEJĄCY STAN WIEDZY
Rozwój zarządzania publicznego przebiega coraz dynamiczniej. Nowe zarządzanie publiczne wyodrębniło się w zasadzie jako pewne przeciwieństwo tzw. starego zarządzania publicznego (Old Public Management), a następnie zaczęły powstawać inne koncepcje, doskonalące to „nowe", np. model publicznego rządzenia (public governance) oraz model nowej służby publicznej (new public service). Najbardziej znamienną cechą pojawiających się koncepcji jest  zdecydowana orientacja na strategiczne przywództwo oraz na współdziałanie za-równo wewnątrz organizacji, jaki i między organizacjami, a także między sektorami. (13,21, 22, 24).
W ostatnim czasie rola administracji rządowej i samorządowej oraz innych organizacji publicznych zmienia się. Podobnie, jak przedsiębiorstwom, organizacjom tym stawia coraz większe wymagania, dotyczące usprawniania działalności. Jednakże nie towarzyszy temu procesowi znaczący wzrost kompetencji osób odpowiedzialnych za realizację poszerzonych zadań. Jednym ze znamion obecnej sytuacji jest rosnące znaczenie regionów kraju i środowisk lokalnych w zaspokajaniu potrzeb ważnych z punktu widzenia interesu publicznego. Tymczasem wiedza i umiejętności w dziedzinie zarządzania ludzi w organizacjach zaangażowanych w świadczenie szeroko rozumianych usług publicznych są niewspółmiernie niskie w stosunku do zakresu i rangi działań, które zostały im powierzone. Podobna sytuacja wy-stępuje w wielu organizacjach pozarządowych.
Nauka o zarządzaniu rozwijała się przez cały XX w. W Polsce znaczący wzrost zainteresowania tą dyscypliną ma miejsce od lat kilkunastu, o czym zadecydowały przede wszystkim procesy transformacji, w tym prywatyzacji i restrukturyzacji przedsiębiorstw, a nawet całych branż oraz procesy demokratyzacji i integracji z krajami Unii Europejskiej (). Jednak powstałe zapóźnienia, a także nowe wyzwania i oczekiwania spowodowały asymetryczność w rozwoju dziedziny zarządzania na korzyść przedsiębiorstw jako organizacji zorientowanych na kreowanie zysku, czy – w bardziej współczesnym ujęciu – na tworzenie wartości firmy. Natomiast w pewnym sensie poza naszym obiegiem pozostał poważny dorobek z dziedziny zarządzania publicznego. Nie znaczy to jednak, że organizacje publiczne oraz organizacje sektora społecznego, czyli tzw. trzeciego sektora nie stanowiły przedmiotu zainteresowania polskich badaczy. Wprost przeciwnie, o czym świadczą liczne prace badawcze z zakresu zarządzania w oświacie, w służbie zdrowia czy też funkcjonowania organów samorządu terytorialnego, w tym efektywnego wykorzystywania zasobów znajdujących się w jego dyspozycji, czyli zarządzania nimi. Coraz częściej przedmiotem badań są organizacje non profit, chociaż zainteresowanie zarządzaniem nimi dopiero się zaczęło pojawiać. W mniejszym stopniu badaniami obejmuje się zarządzanie agencjami rządowymi i innymi centralnymi instytucjami oferującymi usługi publiczne.
Organizacje publiczne i zarządzanie nimi stanowią przedmiot badań prowadzonych w różnych ośrodkach akademickich, ale próby rozwiązania problemów badawczych na ogół nie są realizowane na gruncie zarządzania publicznego, lecz zarządzania ogólnego, co stanowi istotne ograniczenie dotychczasowych badań. Prowadzone w Polsce badania procesów zarządzania w organizacjach świadczących usługi publiczne nie mają systematycznego charakteru i są przede wszystkim realizowane przez przedstawicieli prawa i administracji, znacznie rzadziej natomiast budzą zainteresowanie ekonomistów ze specjalnością organizacja i zarządzanie oraz pokrewnych. 
Największym niedostatkiem tych badań z jednej strony jest ograniczanie ich obszaru do prawnych problemów organizacji i zarządzania. Z drugiej strony – równie poważnym niedostatkiem jest w zasadzie pomijanie przez reprezentantów nauk ekonomicznych, badających organizacje i zarządzanie w sferze publicznej, bogatego światowego dorobku teoretycznego z zakresu zarządzania publicznego. Stąd, za bardzo ważne obecnie zadanie nauk o zarządzaniu należy uznać systematyczne badania wychodzące z założenia, iż sferą publiczną, podobnie, jak sferą prywatną można i należy sprawnie zarządzać.
W początkowym okresie swojego rozwoju zarządzanie publiczne zajmowało się poznawaniem istoty organizacji publicznych i szerzej – sektora publicznego, zwłaszcza w zestawieniu z organizacjami biznesowymi i prywatnym sektorem gospodarki oraz identyfikowaniem różnic pomiędzy „starym" administrowaniem w sferze publicznej i nowym zarządza-niem publicznym. Następnie większą uwagę zwracano na wymiar strategiczny w zarządzaniu publicznym oraz na orientację na klienta organizacji publicznych i ich produktywności. Najnowsze badania z zakresu zarządzania publicznego charakteryzuje przewartościowanie podejścia do roli organizacji sfery publicznej w życiu politycznym i społeczno-gospodarczym. Właściwością tego podejścia do teorii i praktyki zarządzania publicznego jest – obok kontynuacji niektórych zagadnień - identyfikacja jego źródeł, służenie obywatelom, a nie klientom oraz większa dbałość o ludzi, niż o produktywność sfery publicznej, ogniskowanie badań i działań na interesie publicznym.
Rosnące w naszym kraju zainteresowanie zarządzaniem w sferze publicznej, zarówno ze strony praktyków, jak i ludzi nauki, wywołało zapotrzebowanie na przedstawienie zarządzania publicznego jako subdyscypliny nauk o zarządzaniu oraz jako przedmiotu nauczania w dydaktyce szkół wyższych, będących ważnym elementem programów specjalności na kie-runku zarządzanie i marketing, a także programu nowego kierunku nauczania o takiej samej lub podobnej nazwie, czyli zarządzanie publiczne. (23)

METODYKA BADAŃ
Badania obejmują organizacje zlokalizowane w województwie małopolskim, w szczególności członkowie kierownictwa z urzędów samorządu terytorialnego – poziom lokalny, a także z tych organizacji pozarządowych, które przywiązują wagę do współdziałania między organizacjami.
Projektowane badania z jednej strony mają znaczenie w kontekście weryfikacji koncepcji zarządzania publicznego i zarządzania zmianami organizacyjnymi odnoszącymi się do sprawności współdziałania między organizacjami w środowisku lokalnym, a z drugiej – wynikają z potrzeb praktyki zarządzania w sektorach publicznym i pozarządowym.
W związku z tym ich cel praktyczny określono jako sformułowanie rekomendacji dla menedżerów organizacji publicznych i pozarządowych oraz innych uczestników procesów  współdziałania między organizacjami działającymi w środowisku lokalnym, realizacja których może przyczynić się do usprawniania procesów współdziałania w środowisku wiejskim, co przejawiać się będzie w usprawnianiu funkcjonowania sfery usług publicznych.
W badaniach są wykorzystywane zaadaptowane i udoskonalone metody i techniki badawcze zastosowane w poprzednio realizowanych projektach badawczych, w tym m.in.:  badanie dokumentów wewnętrznych organizacji, badania kadry kierowniczej za pomocą kwestionariusza badawczego, wywiady niestandaryzowane.

SPOSÓB PRZEKAZU I UPOWSZECHNIANIA WYNIKÓW

  1. Publikacja monografii zawierających wyniki przeprowadzonych badań.
  2. Udział członków zespołu w konferencjach krajowych i zagranicznych połączonych z opublikowaniem referatów oraz poprzez opublikowanie artykułów naukowych w renomowanych krajowych czasopismach.
  3. Konferencja naukowa dla ludzi nauki i praktyki prezentująca rezultaty projektu.

LITERATURA


  1. Bogacz-Wojtanowska E., Modele współpracy lokalnych instytucji a rozwiązywanie problemów rynku pracy,  Wydawnictwo UJ, Kraków 2007.
  2. Bogacz-Wojtanowska E., Współpraca jednostek samorządu terytorialnego z organizacjami pozarządowymi na przykładzie gmin i powiatów województwa małopolskiego, 2006, Samo-rząd Terytorialny  2006, 7-8.
  3. Bogacz-Wojtanowska E., Zakres, formy i obszary współpracy organizacji pozarządowych i samorządów województwa małopolskiego, 2006,  [w:] E. Bogacz-Wojtanowska, G. Prawelska-Skrzypek (red.), Współpraca organizacji pozarządowych z jednostkami samorządu terytorialnego w województwie małopolskim, Dom Wydawniczy Officina, Województwo Mało-polskie, Kraków 2006.
  4. Bogacz-Wojtanowska E., Strategie działania organizacji pozarządowych w budowaniu relacji z sektorem publicznym W: Plawgo B., Zaremba W. (red.), Partnerskie współdziałanie w sektorze publicznym i prywatnym. Fundacja Współczesne Zarządzanie, Białystok 2005a.
  5. Boyne G.A., Public and Private Management: What's The Difference? Journal of Management Studies, 1 January 2002
  6. Bryson J.M., Strategic planning for public and nonprofit organizations. Jossey-Bass Pub-lishers, San Francisco 1996.
  7. Denhardt J.V., Denhardt R.B., The New Public Service. Serving not Steering. M.E. Sharpe, Armonk, New York 2003
  8. Gray B., Crosssectoral partners: collaborative alliances among businesses, government and communities. In: Huxham Ch. (ed.), Creative Collaborative Advantage. Sage Publications, London 1996.
  9. Karna W., Ocena zaawansowania zmian w zarządzaniu publicznymi instytucjami kultury. W: Potocki A., Społeczne aspekty przeobrażeń organizacyjnych. Difin, Warszawa 2007.
  10. Karna W., Zmiany w kierowaniu instytucjami kultury (na przykładzie publicznych teatrów). MNiSW 0279/H02/2005/29 własny projekt badawczy 2005-2007. Raport 2007.
  11. Kożuch B. (red.), Problemy zarządzania organizacjami publicznymi. Fundacja WZ, Instytut Spraw Publicznych UJ, Kraków 2006.
  12. Kożuch B. , Kooperatywne zachowania organizacji publicznych. Plawgo B., Zaremba W. (red.), Partnerskie współdziałanie w sektorze publicznym i prywatnym. Fundacja Współczesne Zarządzanie, Białystok 2005.
  13. Kożuch B., Specyficzne cechy organizacji publicznej. W: Kożuch B., Markowski T. (red.), Z teorii i praktyki zarządzania publicznego. Fundacja Współczesne Zarządzanie, Białystok 2005a.
  14. Kożuch B., Zarządzanie publiczne w teorii i praktyce polskich organizacji. Wydawnictwo Placet, Warszawa 2004.
  15. Kożuch B., Zarządzanie organizacjami publicznymi w warunkach transformacji systemowej. MNiSW Nr 2 H02D 059 24 - własny projekt badawczy 2003-2004. Raport 2004a.
  16. Kożuch B., Prawelska– Skrzypek, Zmiany organizacyjne w PUP w Myślenicach. Projekt wdrożeniowy. CESPiA UJ, Kraków 2007.
  17. Krzakiewicz K (red.), Zmiany we współczesnych organizacjach. Wydawnictwo AE w Poznaniu, Poznań 2006.
  18. Lank E., Collaborative Advantage. Palgrave Macmillan, London 2007.
  19. Nowak J.F., Modernizacja lokalnej administracji publicznej a rozwój lokalny. Wydawnictwo AE w Poznaniu, Poznań 2006.
  20. Mikołajczyk Z., Zarządzanie procesem zmian w organizacjach, GWSH, Katowice 2003.
  21. Prawelska-Skrzypek G., Współczesne instrumenty wspomagające proces zmian organizacyjnych w instytucjach rynku pracy. Wydawnictwo UJ, Kraków 2007 (w druku).
  22. Prawelska-Skrzypek G. (red.), Zarządzanie w sektorze publicznym i obywatelskim. Fundacja WZ, Instytut Spraw Publicznych UJ, Kraków 2006.
  23. Sudoł S., Kożuch B., Rozszerzyć nauki o zarządzaniu o zarządzanie publiczne jako ich subdyscyplinę W: S. Lachiewicz, B.  Nogalski, Ewolucja nauk o zarządzaniu - osiągnięcia i perspektywy, Wolters Kluwer, Warszawa 2010.
  24. Zaremba W., Rola samorządów lokalnych w budowie społeczeństwa informacyjnego. Wydawnictwa Akademii Podlaskiej, Siedlce, 2006.
Data opublikowania: 21.12.2012
Osoba publikująca: Marcin Mich